Mówi się, że morze przyniosło tu coś więcej niż tylko statki. Przyniosło najazdy, ludy, opowieści i losy. Stojąc na klifach nad Morzem Tyrreńskim i spoglądając na ten sam horyzont, który od trzech tysięcy lat pochłaniał i rodził imperia, łatwo w to uwierzyć.
Amantea to zabytkowe miasteczko na wybrzeżu Morza Tyrreńskiego w Kalabrii, w prowincji Cosenza, w południowych Włoszech. Nie pojawia się w większości przewodników turystycznych. Nie posiada słynnego muzeum, nie ma statusu obiektu światowego dziedzictwa UNESCO ani praktycznie żadnej rozwiniętej infrastruktury turystycznej. Posiada natomiast coś rzadszego: nieprzerwany ciąg ludzkiej historii sięgający czasów sprzed Rzymu, sprzed Grecji, do okresu, gdy ludzie tu żyjący nie mieli nazwy, którą moglibyśmy łatwo wymówić. Każda cywilizacja, która pragnęła kontrolować południową część Morza Śródziemnego, przechodziła przez ten wąski pas wybrzeża Kalabrii. Każda z nich coś tu po sobie zostawiła – w kamieniach, w architekturze, w tradycjach, a nawet w samej nazwie miasta.
Niniejszy przewodnik po historii Amantei w Kalabrii obejmuje wszystkie najważniejsze wydarzenia: starożytnych Bruttów i greckich kolonistów, twierdzę bizantyjską, stulecie panowania arabskiego, podbój normański, średniowieczną starówkę, oblężenie napoleońskie, trzęsienie ziemi z 1905 roku oraz alianckie naloty bombowe z czasów II wojny światowej.
Dlaczego Amantea na Kalabrii została zbudowana jako fortyfikacja na wybrzeżu Tyrreńskim
Amantea leży na skalistym cyplu wcinającym się w Morze Tyrreńskie, na zachodnim wybrzeżu Kalabrii. Ukształtowanie terenu jest niemal teatralne w swojej strategicznej przejrzystości: wąska równina przybrzeżna o szerokości zaledwie mili, zanim teren ostro wznosi się w Apeniny Kalabryjskie, naturalne ujście rzeki poniżej wzgórza zapewniające dodatkową barierę obronną, a ze szczytu – niezakłócony widok na każdy statek zbliżający się od północy lub południa wzdłuż włoskiego wybrzeża.
Dlatego każda cywilizacja, która przeszła przez Kalabrię, wybierała to samo wzgórze. Bruttianie je ufortyfikowali. Grecy handlowali w jego pobliżu. Rzymianie pozwolili mu powoli niszczeć. Bizantyjczycy przebudowali je na warownię pograniczną. Arabowie posiadali je przez sto lat. Normanowie zdobyli je siłą. Szwabowie, Andegaweni, Aragonowie, a w końcu armia Napoleona uznali, że kto kontrolował ten cypel, ten kontrolował wybrzeże Kalabrii nad Morzem Tyrreńskim.
Na szczycie tego wzgórza wciąż stoją – a raczej pochylają się – ruiny dawnego zamku w Amantei. Mury się rozpadają. Jednak widok rozciągający się ze szczytu nie zmienił się od dwóch tysięcy lat.
Starożytna historia Amantei: Bruttowie i Grecy (VIII w. p.n.e. – 365 r. n.e.)
Na długo przed pojawieniem się jakichkolwiek znanych cywilizacji osada nadbrzeżna w miejscu dzisiejszej Amantei nosiła nazwę Clampetia. Była to niemal na pewno kolonia potężnego greckiego miasta Kroton, stanowiąca część szerszego świata Magna Graecia – sieci greckich osad, które rozciągały się wzdłuż wybrzeży południowych Włoch, począwszy od VIII wieku p.n.e. Druga znacząca osada grecka, Temesa, znajdowała się w pobliżu, u ujścia rzeki Savuto.
Rodzimymi mieszkańcami tego terytorium byli Bruttiowie, lud italski, który wyłonił się około 356 roku p.n.e. jako odłam Lukanów z północy. Ich nazwa, w języku oskijskim, którym mówili, mogła oznaczać coś w rodzaju “zbiegli niewolnicy” lub “buntownicy”. Byli dumni, zaciekle niezależni i głęboko zhellenizowani pomimo swojej odrębnej tożsamości – czcili Apollina, Herę i Herkulesa, bili własne monety i ostatecznie włączyli Clampetię do swojej sieci miast na wybrzeżu Tyrreńskim.
Brutti popełnili fatalny błąd, zawierając sojusz z Hannibalem podczas drugiej wojny punickiej. Kiedy Rzym ostatecznie pokonał Kartaginę, Brutti zapłacili za to wysoką cenę: stracili połowę rozległego lasu Sila – głównego źródła drewna i smoły w regionie – i zostali zredukowani do statusu rzymskich niewolników publicznych, tzw. dediticii, którym zabroniono służby w legionach. Niezależny lud zamieszkujący wybrzeże Kalabrii stał się sługami Rzymu.
Pod panowaniem rzymskim Clampetia przetrwała, ale nigdy nie osiągnęła rozkwitu. Źródła starożytne opisują ją jako “już podupadającą w epoce cesarskiej”. Następnie, 21 lipca 365 r. n.e., wschodnią część basenu Morza Śródziemnego nawiedziło jedno z najpotężniejszych trzęsień ziemi w znanej historii starożytnej. Trzęsienie ziemi i tsunami, które nastąpiło po nim, skutecznie zniszczyły Clampetię. Z ruin ocalali założyli w pobliżu nową osadę i nadali jej grecką nazwę: Nepetia — co oznacza “nowe miasto”.”
Bizantyjska Amantea: Kluczowa Twierdza na Północnej Granicy (553 – 846 n.e.)
Po upadku Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego Kalabria przeszła w ręce Bizancjum. Po ponownym podboju Italii przez cesarza Justyniana, zakończonym w 553 r. n.e., Bizancjum zreorganizowało południowe Włochy w okręgi wojskowe zwane temami. Kalabria stała się temą Kalabrii, a wzgórze w Nepetii – dzisiejsza Amantea – stało się jedną z kluczowych fortyfikacji na północnej granicy tego tematu.
Bizantyjczycy zbudowali na wzgórzu zamek, ustanowili namiestnictwo wojskowe i kształtowali miasto przez ponad trzy stulecia. Cerkiew greckiego rytu dominowała w życiu religijnym. Greka używano obok łaciny. Bizantyjska Amantea stanowiła w każdym znaczącym sensie mały posterunek Konstantynopola przeniesiony na włoskie wybrzeże.
I wtedy z południa przybyły statki.
Arabaska okupacja Amantei i pochodzenie jej nazwy (846–1031 n.e.)
W 846 r. n.e. siły arabskie operujące z bazy na Sycylii wylądowały na wybrzeżu Kalabrii i zdobyły Nepetię. Nazwali ją Al-Mantiah – co po arabsku oznacza “twierdzę”.”
Arabska okupacja Amantei nie była zwykłym najazdem. Było to osadnictwo trwające przez wiele pokoleń. Amantea stała się jedną z głównych twierdz saraceńskich na tyreńskim wybrzeżu Kalabrii, stanowiąc część strategicznego łańcucha baz — obok Tropei i Squillace — z których organizowano najazdy w głąb lądu. Pierwsza okupacja arabska trwała około czterdziestu lat, aż do momentu, gdy bizantyjski generał Nikiforos Fokas odzyskał miasto w 885 roku n.e.
Oto niezwykły szczegół wyjaśniający pochodzenie nazwy “Amantea”: kiedy Bizantyjczycy wyparli Arabów, zachowali arabską nazwę. Al-Mantiah – czyli twierdza – pozostała. W wyniku wielowiekowej włoskiej wymowy Al-Mantiah przekształciło się w Amantea.
Następnie, w 976 roku n.e., Arabowie powrócili. Emir Sycylii, Abu l-Qasim Ali, ponownie podbił miasto i utrzymał je przez ponad pięćdziesiąt lat, aż do momentu, gdy Bizantyjczycy ostatecznie je odzyskali w 1031 lub 1032 roku. Ponad sto lat panowania arabskiego w ramach dwóch odrębnych okresów okupacji. Nazwa, która początkowo miała charakter wojskowy, stała się trwała – językową skamieliną zakorzenioną w włoskim krajobrazie długo po tym, jak cywilizacja, która ją stworzyła, przestała istnieć.
Nazwa “Amantea” pochodzi z języka arabskiego. Oznacza ona “fortecę”. Nazwa tego niewielkiego włoskiego miasteczka w Kalabrii stanowi świadectwo stulecia, które spędziło ono pod panowaniem arabskim.
Normański podbój Amantei i koniec epoki bizantyjskiej (1060–1094 n.e.)
W latach 1060 i 1061 n.e. siły normańskie pod wodzą braci Hauteville – Roberta Guiscarda i jego młodszego brata Rogera – przemierzyły Kalabrię i na stałe wyparły Bizantyjczyków. Pięć wieków obecności wschodniorzymskiej w Amantei zakończyło się w ciągu roku.
Normanowie metodycznie przekształcali podbite tereny. Wzmocnili istniejący zamek na wzgórzu. Ponownie zaludnili obszary przybrzeżne, które opustoszały w wyniku wielowiekowych najazdów arabskich. W 1094 roku połączyli diecezję Amantea z diecezją Tropea, zastępując kościół bizantyjski obrządku greckiego kościołem rzymskokatolickim — jednym ruchem zmieniając język liturgii oraz struktury administracyjne całego regionu.
Królestwo Normanów na Sycylii, do którego włączono Amanteę, było jednym z najbardziej zaawansowanych kulturowo państw średniowiecznej Europy: stanowiło niezwykłą syntezę elementów normańskich, arabskich, bizantyjskich i łacińskich. Bogata historia Amantei w Kalabrii jest w skrócie odzwierciedleniem historii tego królestwa.
Historyczne Stare Miasto Amantei: Średniowieczny Projekt Obronny, Po Którym Można Spacerować Do Dziś
Średniowieczne centro storico w Amantei — historyczne centrum miasta — zostało wbudowane bezpośrednio w zbocze wzgórza, a spacer po nim stanowi doświadczenie odmienne od tego, jakie można przeżyć w większości miast w Kalabrii czy gdziekolwiek indziej na południu Włoch.
Ulice nie są tak naprawdę ulicami, a raczej wąskimi szczelinami między budynkami, ledwie wystarczająco szerokimi, by mogły się obok siebie zmieścić dwie osoby. Strome schody pną się w górę, przeplatając światło i cień, prowadząc do nieoczekiwanych małych placów i starożytnych kamiennych portali. Domy opierają się o siebie, a na ich fasadach widoczne są ślady architektoniczne każdej epoki, która dotknęła to wzgórze: bizantyjskiej, arabskiej, normańskiej, szwabskiej, angewińskiej i aragońskiej.
Nie było to dziełem przypadku. Wąskie uliczki, strome, schodkowe ulice i ciasno stłoczone domy wbudowane w zbocze klifu stanowiły przemyślany średniowieczny projekt obronny — dziedzictwo bizantyjskiego i arabskiego urbanistyki. Geometria starego miasta Amantea była bronią. Najeźdźcy, którym udało się sforsować mury zewnętrzne, trafiali do labiryntu, w którym nie mogli poruszać się w szyku, nie widzieli, co dzieje się za zakrętami, i byli narażeni na ostrzał z każdego okna i dachu nad nimi. Teren stanowił obronę. Miasto było fortecą.
Znaczna część historycznego centrum jest dziś słabo zaludniona, ponieważ mieszkańcy przenieśli się do nowoczesnej dolnej części miasta położonej na równinie przybrzeżnej. Jednak stare miasto nadal istnieje: w połowie opuszczone, pełne klimatu, w różnym stanie zaniedbania, a miejscami starannie odrestaurowane — to labirynt, po którym warto spacerować powoli.
Zamek w Amantei: 1200 lat historii – od Bizancjum po Napoleona
Zamek w Amantei został po raz pierwszy zbudowany przez Bizantyjczyków po 553 roku n.e. Został wzmocniony przez Arabów podczas ich dwóch okupacji, a następnie przebudowany przez Normanów, Szwabów pod panowaniem Fryderyka II i Andegawenów. W latach 1538-1544 Aragonczycy zmodernizowali go, budując duży bastion artyleryjski, zaprojektowany do wytrzymywania ostrzału z armat – znacząca inwestycja inżynieryjna wskazująca na strategiczną wagę zamku we wczesnym okresie nowożytnym.
Aktywność sejsmiczna Kalabrii odcisnęła swoje piętno: potężne trzęsienia ziemi w latach 1638 i 1783 wielokrotnie niszczyły strukturę. Jednak ostateczny cios zadał Napoleon.
Zimą 1806–1807 roku oddziały francuskie oblegały zamek w Amantei. Garnizon — liczący kilkaset osób pod dowództwem Ridolfo Mirabelli, uzbrojony w dwanaście dział — wytrzymał oblężenie przez wiele tygodni. 5 lutego 1807 roku Francuzi zdetonowali minę prochową o masie 1900 funtów pod murami od strony Paraporto. Zawalił się cały bastion. Dwa dni później garnizon poddał się.
Budowla, którą przez dwanaście stuleci umacniali Bizantyjczycy, Arabowie, Normanowie, Szwabowie, Andegawenowie i Aragonowie, została ostatecznie ukończona. Zamek nigdy się nie podniósł. Dziś stoi jako ruina górująca nad wybrzeżem Tyrreńskim – trudna i niebezpieczna w dostępie, ale widoczna z większości miasteczka poniżej.
Trzęsienie ziemi w Kalabrii w 1905 roku i jego skutki dla Amantei
8 września 1905 r. o godz. 2:43 nad ranem u wybrzeży Morza Tyrreńskiego w Kalabrii miało miejsce trzęsienie ziemi o sile 7,2 w skali Richtera. Fakt, że doszło do niego w środku nocy, kiedy niemal cała ludność spała, spowodował katastrofalną liczbę ofiar. W całej Kalabrii zginęło od 500 do 2500 osób; tak szeroki przedział liczbowy odzwierciedla trudności związane z policzeniem ofiar śmiertelnych na wiejskich obszarach południowych Włoch na początku XX wieku. Uszkodzonych zostało czternaście tysięcy domów. Ponad osiem tysięcy uległo całkowitemu zniszczeniu.
Amantea, już osłabiona przez wieki urazów geologicznych oraz zniszczenia spowodowane oblężeniem napoleońskim mniej niż sto lat wcześniej, doznała znaczących szkód. Budynki, które przetrwały oblężenia arabskie i proch napoleoński, nie przetrwały trzęsienia ziemi. Historyczne centrum, już częściowo podupadłe, zostało jeszcze bardziej naruszone. Miasto wkroczyło w dwudziesty wiek niosąc blizny dziewiętnastego wieku – i każdego stulecia je poprzedzającego.
Amantea podczas II Wojny Światowej: Naloty Alianckie w 1943 roku
Latem 1943 roku siły alianckie zakończyły podbój Sycylii i rozpoczęły planowanie inwazji na kontynentalne Włochy. Brytyjczycy przekroczyli Cieśninę Mesyńską 3 września (operacja Baytown). Większe lądowanie Amerykanów nastąpiło w Salerno 9 września (operacja Avalanche).
W tygodniach poprzedzających te lądowania, Dwunasta Armia Lotnicza aliantów przeprowadzała systematyczne naloty na infrastrukturę transportową na terenie całej Kalabrii – linie kolejowe, mosty drogowe i stacje rozrządowe – w celu przerwania niemieckich linii zaopatrzeniowych i uniemożliwienia siłom Osi wzmocnienia stref lądowania. Alianckie raporty wymieniają Amanteę jako cel tych nalotów, obok Nicastro, Lamezii i Sambiase. Samolotami były bombowce nurkujące A-36 Apache oraz bombowce szturmowe P-40 Warhawk.
Bombardowanie miało charakter taktyczny, a nie karny, i było skierowane przeciwko infrastrukturze, a nie obszarom cywilnym. Jednak bombardowanie taktyczne w średniowiecznym miasteczku położonym na zboczu wzgórza jest środkiem mało precyzyjnym, a budowle, które stały tam od wieków, nie zawsze przetrwały. Amantea – miasto zbudowane jako strażnica chroniąca przed najazdami – zostało zbombardowane przez siły, które przybyły, by je wyzwolić.
Włochy podpisały zawieszenie broni 8 września 1943 roku: tego samego dnia roku, przez przypadek, co trzęsienie ziemi w 1905 roku, które nawiedziło trzydzieści osiem lat wcześniej.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące Amantei w Kalabrii
Z czego słynie Amantea?
Amantea znana jest ze swojej wyjątkowo bogatej historii – była zamieszkiwana przez starożytnych Brutów, greckich kolonistów, Rzymian, Bizantyjczyków, Arabów, Normanów oraz liczne potęgi średniowieczne. Głównymi zabytkami historycznymi są jej średniowieczny zamek i historyczne centrum. Znana jest również ze swojego wybrzeża Tyrreńskiego i plaż w nowoczesnym, niższym mieście.
Co oznacza nazwa "Amantea"?
Nazwa Amantea pochodzi od arabskiego słowa “Al-Mantiah”, oznaczającego “twierdzę”. Siły arabskie nadały miastu tę nazwę podczas swojej okupacji w latach 846–885 n.e. Kiedy Bizantyjczycy odzyskali je, zachowali arabską nazwę, która ostatecznie, poprzez wieki włoskiej wymowy, ewoluowała w “Amantea”.
Gdzie znajduje się Amantea?
Amantea znajduje się na wybrzeżu Tyrreńskim Kalabrii, w prowincji Cosenza, w południowych Włoszech. Leży mniej więcej w połowie zachodniego wybrzeża Kalabrii, między Paulą na północy a Vibo Valentia na południu.
Czy warto jechać do Amantei?
Zdecydowanie – i to nie tylko ze względu na historię. Amantea ma wiele do zaoferowania odwiedzającym:
Historia i architektura: Średniowieczne historyczne centrum, ruiny zamku oraz wielowarstwowa tkanka miejska łącząca wpływy bizantyjskie, arabskie i normańskie sprawiają, że jest to jedno z najciekawszych historycznie miasteczek na wybrzeżu Morza Tyrreńskiego, w którym nie ma prawie żadnych tłumów, jakie można spotkać w bardziej znanych miejscowościach południowych Włoch.
Plaże i wybrzeże: Plaże w dolnej części miasta należą do najczystszych i najmniej zagospodarowanych odcinków kalabryjskiego wybrzeża Morza Tyrreńskiego. Pobliski rezerwat morski Scogli d’Isca oferuje wyjątkowo czystą wodę i doskonałe warunki do nurkowania z rurką. Połączenie słońca, morza i spokojnego tempa życia sprawia, że Amantea zdecydowanie zalicza się do grona najlepiej strzeżonych sekretów wybrzeża Kalabrii.
Jedzenie i lokalna kuchnia: Kuchnia kalabryjska jest prawdopodobnie najbardziej niedocenianą kuchnią regionalną we Włoszech. W Amantei i okolicach znajdziesz ‘nduja (ognista, smarowna kiełbasa salami), świeży miecznik i tuńczyk z Morza Tyrreńskiego, domowy makaron fileja, lokalne czerwone wina z położonego w głębi lądu regionu Savuto DOC oraz tradycja cukiernicza ukształtowana przez wielowiekowe wpływy arabskie — w tym konfitury figowe i słodycze migdałowe, których smaki sięgają bezpośrednio czasów arabskiej okupacji, o której właśnie Państwo przeczytali.
Wycieczki jednodniowe po Kalabrii: Amantea, położona na środkowym wybrzeżu Tyrreńskim, stanowi doskonałą bazę wypadową. Znajdujesz się w odległości łatwego dojazdu samochodem do Tropei (jednego z najczęściej fotografowanych miasteczek we Włoszech) oraz do Riace Bronzes w Reggio Calabria, Park Narodowy Sila do wędrówek, jazda na rowerze oraz widoki górskie, greckie ruiny w Locri i Sibari oraz miasto pielgrzymkowe Paola. Większość głównych atrakcji Kalabrii znajduje się w zasięgu jednodniowej wycieczki.
Dostęp do lotniska: Międzynarodowy Port Lotniczy Lamezia Terme (SUF) — Główny port lotniczy Kalabrii, posiadający bezpośrednie połączenia z głównymi miastami Włoch i kilkoma europejskimi destynacjami, znajduje się około 30 minut jazdy samochodem od Amantei. To sprawia, że miasto jest niezwykle łatwo dostępne i stanowi praktyczną bazę wypadową do zwiedzania regionu bez konieczności ograniczania się do jednej, stałej lokalizacji.
Historia zamku Amantea
Zamek w Amantei został pierwotnie zbudowany przez Bizantyjczyków po 553 roku n.e., a następnie przebudowywany przez władców arabskich, normańskich, szwabskich, andegaweńskich i aragońskich przez ponad tysiąc lat. Został w dużej mierze zniszczony, gdy napoleońskie siły francuskie zdetonowały minę prochową pod jego murami 5 lutego 1807 roku. Obecnie stanowi ruinę na wzgórzu nad miastem.
Co niesie morze
Istnieje zwrot w oryginalnej włoskiej narracji, który opisuje Amanteę jako strażniczkę – wieżę obserwacyjną nad Morzem Tyrreńskim, zbudowaną, by widzieć, co nadchodzi z horyzontu. To trafny obraz. Każda cywilizacja, która ukształtowała to miasto – Grecy, Arabowie, Normanowie – przybywała drogą morską. Brutciowie przybyli lądem. Rzymianie wchłonęli to miejsce, nie zwracając na nie zbytniej uwagi. Bizantyjczycy wysyłali administratorów wzdłuż nadbrzeżnej drogi. Jednak decydujące przybycia, te, które nadały kształt nazwie, kamieniom i charakterowi Amantei, Kalabrii, pochodziły z wody.
Zamek na wzgórzu to ruina. Historyczne centrum jest w połowie puste. Nowoczesne miasto przeniosło się na równinę. Ale cypel nadal istnieje, wciąż góruje nad tym samym Morzem Tyrreńskim, a w pogodne dni można dostrzec daleko aż po horyzont.
Cokolwiek istnieje na zewnątrz, zawsze ostatecznie przybyło. Oto cała historia Amantea, opowiedziana w jednym zdaniu.
